Poreska administracija po mjeri građana i privrede
IRMS važan je dio šire digitalne transformacije javne uprave. On postavlja osnovu za procese koji će tek doći: elektronsko fakturisanje, novi izvještajni sistem, napredniju analitiku, bolju procjenu rizika, kao i povezivanje sa evropskim sistemima – poput BRIS-a i VIES-a
Novi portal Poreske uprave IRMS nije samo projekat jednog državnog organa – to je prvi veliki korak ka modernoj poreskoj administraciji i preduslov za ozbiljniju institucionalnu interoperabilnost. IRMS omogućava Poreskoj upravi cjelovitiji pregled poreskog obveznika, njegovih obaveza, prijava, uplata, statusa i komunikacije sa administracijom. Osnov je za brže postupke, kvalitetnije usluge, bolju kontrolu i pravedniji odnos prema obveznicima koji uredno ispunjavaju svoje obaveze. Sava Laketić, direktor Poreske uprave, u razgovoru za TBM časopis kaže da je IRMS projektovan sa potencijalom da bude centralna tačka za brojne poreske i registracione podatke, ali i da njegov puni efekat zavisi od povezivanja sa drugim institucijama i sistemima koji su dio administrativnog života građana i privrede.
Novi portal Poreske uprave IRMS izazvao je veliku pažnju javnosti. Sve više se razumije kao promjena poslovne paradigme, a ne samo kao softversko unapređenje sistema. Kakav je Vaš stav o tom pitanju?
Upravo tako. IRMS ne treba posmatrati samo kao novi portal Poreske uprave, niti kao zamjenu jednog softvera drugim. Riječ je o početku mnogo šire promjene načina na koji država upravlja podacima, postupcima i komunikacijom sa građanima i privredom. Za Poresku upravu IRMS znači prelazak sa fragmentiranih, djelimično papirnih i ručno vođenih procesa na jedinstven, digitalni i sistemski povezan model rada. Međutim, puni potencijal IRMS-a ne zavisi samo od Poreske uprave. On će biti ostvaren tek kada i druge institucije počnu da podatke razmjenjuju direktno, automatizovano i sistemski – bez traženja potvrda od građana i privrede, bez prepisivanja podataka i bez paralelnih administrativnih kanala. Zato IRMS vidim kao prvi veliki korak ka modernoj poreskoj administraciji, ali i kao važan dio šire digitalne transformacije javne uprave. On postavlja osnovu za procese koji će tek doći: elektronsko fakturisanje, novi izvještajni sistem, napredniju analitiku, bolju procjenu rizika, kao i povezivanje sa evropskim sistemima – poput BRIS-a i VIES-a.
Koji su ključni benefiti novog portala i šta digitalizacija omogućava korisnicima, odnosno kako novi IRMS mijenja odnos između Poreske uprave i poreskog obveznika?
Najvidljiviji benefiti za korisnike jesu elektronsko podnošenje prijava i zahtjeva, elektronska komunikacija sa Poreskom upravom, brži pristup dokumentima i bolji uvid u poreske obaveze. Međutim, suštinski benefit veći je: postepeno se mijenja logika odnosa između administracije i poreskog obveznika. Cilj nije da poreski obveznik obilazi institucije, prikuplja potvrde i dokazuje podatke koje država već ima. Cilj je da država sama, kroz povezane sisteme, razmjenjuje podatke koje već ima u službenim evidencijama. To je razlika između formalne digitalizacije i stvarne digitalne transformacije. IRMS omogućava da Poreska uprava ima cjelovitiji uvid u poreski status obveznika – njegove obaveze, prijave, uplate, status i komunikaciju sa administracijom. To stvara osnov za brže postupke, kvalitetnije usluge, bolju kontrolu i pravedniji odnos prema obveznicima koji uredno ispunjavaju svoje obaveze. Drugim riječima, IRMS ne mijenja samo kanal komunikacije. On mijenja način rada Poreske uprave.
Koji su se problemi pokazali u praksi – u primijeni novog portala, i kako ste ih prevazišli?
Kod ovako kompleksnih sistema, naročito kada se istovremeno mijenjaju softver, poslovni procesi i način rada korisnika, očekivana su određena uska grla. Važno je, međutim, precizno razlikovati tehničke izazove od normativnih, proceduralnih i organizacionih pitanja. U prvim mjesecima primjene istakli su se izazovi u dijelu registracionih postupaka, gdje su pojedini procesi zavisili ne samo od IRMS-a već i od usklađenosti zakonskih rješenja, prateće dokumentacije i ranije uspostavljenih praksi. Dakle, dio problema nije bilo pitanje da li sistem može da primi ili obradi zahtjev, već kako određeni postupak treba sprovesti kada se novi digitalni proces susretne sa starim normativnim i administrativnim obrascima. Paralelno sa tim, radili smo na stabilizaciji sistema, unapređenju korisničke podrške, dodatnim obukama službenika i komunikaciji sa računovođama i privredom. Ono što je važno jeste da se sistem ne posmatra statično. IRMS jeste živi sistem koji se u fazi stabilizacije svakodnevno unapređuje kroz realne slučajeve iz prakse. Ne tvrdimo da je proces bio bez izazova, ali tvrdimo da su ključni procesi uspostavljeni, da se problemi rješavaju i da se sistem postepeno pomjera iz faze stabilizacije ka fazi pune funkcionalnosti i daljim automatizacijama.
Utisak javnosti je da proces uvođenja nije dovoljno pripremljen i da je trebalo organizovati paralelni rad i starog i novog sistema, sve dok novi sistem ne bude potpuno funkcionalan. Kakav je Vaš komentar?
Razumijem takav utisak, posebno iz perspektive korisnika koji je u konkretnom trenutku imao problem sa podnošenjem zahtjeva ili dobijanjem dokumenta. Međutim, kod ovakvih sistema paralelni rad starog i novog modela često ne znači veću sigurnost, već produžavanje neefikasnosti, dupliranje evidencija i rizik od neujednačenog postupanja. Važno je naglasiti i da je u međuvremenu došlo do promjene regulative, naročito u dijelu registracionih postupaka. Novi pravni okvir nije predvidio paralelno vođenje registracionih procesa kroz stari i novi sistem. Poreska uprava morala je, dakle, postupati u okviru važećih propisa i organizovati prelazak na novi model rada u skladu sa regulativom koja je bila na snazi. Istovremeno, tamo gdje je to bilo moguće i gdje je u prvim nedjeljama bilo efikasnije za stranke, Poreska uprava je obezbjeđivala izdavanje dokumenata i u papirnoj formi. To nije bio povratak na stari sistem, već praktično prelazno rješenje kako bi se korisnicima omogućilo ostvarivanje prava dok se novi sistem stabilizuje. Stari sistem nije bio samo tehničko rješenje već i način rada sa sopstvenim ograničenjima: fragmentiranim evidencijama, ručnim intervencijama, zavisnošću od papira i ograničenim mogućnostima automatizacije. Strateški gledano, prelazak na jedinstveni sistem bio je neophodan. Ključna lekcija jeste da se ovakvi projekti ne završavaju onog dana kada počinje produkcija sistema. Tada počinje najzahtjevnija faza: stabilizacija, optimizacija i prilagođavanje realnim procesima.
Otvoreno ste govorili da postoje otpori prema automatizaciji u poreskoj administraciji. Koliko je digitalizacija procesa, osim što je tehnološki, i kulturološki izazov?
Digitalizacija je možda najmanje tehnološko pitanje. Tehnologija je alat. Pravi izazov je promjena načina razmišljanja – i u administraciji i kod korisnika. Automatizacija smanjuje prostor za proizvoljnost, skraćuje nepotrebne korake i čini postupke vidljivijim. To je dobro za sistem i za građane, ali prirodno izaziva otpor kod onih koji su navikli na drugačiji model rada. U svakom velikom sistemu postoje navike, rutine i neformalni načini rješavanja problema, koji se teško mijenjaju preko noći. Zato je važno da digitalizaciju ne svodimo na obuku za korišćenje portala. Potrebna je promjena administrativne kulture: od ručne kontrole ka sistemskim pravilima, od papira ka podacima, od pojedinačnog postupanja ka standardizovanim procesima. Upravo tu vidim jednu od najvećih vrijednosti IRMS-a. On nas tjera da preispitamo procese, da ih pojednostavimo i da uklonimo korake koji nemaju stvarnu vrijednost za obveznika ili za državu.
Koliko je važno da i druge institucije sistema podrže proces digitalne transformacije, da automatizuju procese, i da se međusobno uvežu u operativan sistem?
To je presudno. Ako druge institucije nastave da rade po starom modelu, onda IRMS neće moći da ostvari puni potencijal. Poreska uprava može digitalizovati svoje procese, ali prava vrijednost nastaje tek kada institucije međusobno razmjenjuju podatke direktno, automatizovano i u realnom vremenu ili u najkraćim mogućim rokovima. Suština je jednostavna: ono što država već zna, građanin ili privreda ne bi trebalo ponovo da dokazuju. Ako jedna institucija ima određeni podatak, druga institucija treba da ga preuzme sistemski, a ne da traži od poreskog obveznika da donosi potvrdu. IRMS projektovan je upravo takvom logikom. On može da bude centralna tačka za brojne poreske i registracione podatke, ali puni efekat zavisi od povezivanja sa drugim institucijama: Centralnom bankom, fondovima, organima nadležnim za unutrašnje poslove, katastrom, organima lokalne uprave i drugim sistemima koji su dio administrativnog života građana i privrede. Zato IRMS nije samo projekat Poreske uprave. On je preduslov za ozbiljniju institucionalnu interoperabilnost. Bez toga digitalizacija ostaje parcijalna.
